Borsada manipülasyonun görünmeyen faturası!
Türkiye sermaye piyasalarında son dönemde yaşanan gelişmeleri değerlendiren Dr. Kemal Oğuz Kalafat, manipülasyon iddiaları ve adli soruşturmaların yatırımcı güveni üzerindeki etkilerine dikkat çekti.
Borsa İstanbul'da gündeme gelen manipülasyon iddiaları, fon soruşturmaları ve yatırımcı güvenine ilişkin tartışmalar sürerken, Dr. Kemal Oğuz Kalafat'tan sermaye piyasalarının geleceğine yönelik dikkat çeken değerlendirmeler geldi.
Türkiye sermaye piyasalarında son dönemde yaşanan gelişmeleri yalnızca borsa manipülasyonları ve adli soruşturmalar çerçevesinde değerlendirmek büyük bir hata olur. Ortada ciddi iddialar, yürütülen soruşturmalar ve her şeyden önemlisi yatırımcı güveninde önemli bir aşınma var.
Elbette hukuka aykırı işlemler varsa sorumlular hesap vermeli, haksız kazançlar geri alınmalı ve yatırımcıların hakları korunmalıdır. Ancak benim asıl üzerinde durmak istediğim mesele şu: Türkiye bu krizden sermaye piyasalarını güçlendirerek mi çıkacak, yoksa uzun yıllar mücadele ettiği sığ piyasa sarmalına yeniden mi dönecek?
Çünkü burada kaybedebileceğimiz şey yalnızca yatırımcı güveni değil, Türkiye'nin teknoloji geleceğidir.
Aslında bugün karşı karşıya olduğumuz riskler benim açımdan sürpriz değil. 2024 yılının başlarında çeşitli medya kuruluşlarına verdiğim demeçlerde, Türkiye sermaye piyasalarındaki yapısal sorunlara, piyasa derinliğinin yetersizliğine ve yatırımcı güveninin zedelenmesi halinde ortaya çıkabilecek tehlikelere dikkat çekmiştim.
Bu bir kâhinlik değildi. Değerlendirmelerimiz, uluslararası finans kuruluşlarının analizlerine ve birlikte çalıştığımız yabancı yatırımcıların Türkiye piyasalarına ilişkin bize ilettikleri raporlara dayanıyordu. O tarihte dile getirdiğim endişelerin bugün yeniden gündeme gelmesi, bu uyarıların ne kadar ciddiye alınması gerektiğini gösteriyor. Ancak geçmişte kimin neyi öngördüğünden daha önemli olan, bugün hangi adımları atacağımızdır.
DÜNYA BENZER KRİZLERDE NE YAPTI?
Borsa manipülasyonları yalnızca Türkiye'ye veya gelişmekte olan ülkelere özgü değil. Dünyanın en gelişmiş finans merkezlerinde de ağır skandallar yaşandı. Önemli olan, bu olayların ardından uygulanan cezalar ve oluşturulan kurumsal mekanizmalardır.
ABD – 2019, Dino Paolucci Davası: Beş şirketin hisselerinin manipülasyonuyla bağlantılı olarak yedi yıl hapis cezası verildi. ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu (SEC), benzer davalarda yalnızca cezalandırmaya değil, haksız kazançların geri alınmasına ve mağdur yatırımcılara iade edilmesine de odaklanıyor. 2026 yılında da uluslararası hisse manipülasyonu davalarında hapis cezaları uygulanmaya devam edildi.
Singapur – 2013, Blumont, Asiasons ve LionGold Skandalı: Organize hisse manipülasyonu sonucunda yaklaşık 8 milyar Singapur dolarlık piyasa değeri kayboldu. John Soh Chee Wen ve Quah Su-Ling, 2022 yılında sırasıyla 36 ve 20 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Skandalın ardından işlem kuralları, teminat uygulamaları ve piyasa gözetimi güçlendirildi.
Hindistan – 2001, Ketan Parekh Skandalı: Bağlantılı kişi ve şirketler üzerinden yürütülen manipülasyonlar sonrasında Hindistan'ın düzenleyici kurumu SEBI, 2007 yılında Ketan Parekh ve bazı bağlantılı kuruluşlarına 14 yıl sermaye piyasalarından men yaptırımı uyguladı.
Hong Kong – 2024, Ching Lee Holdings Davası: Organize sahte işlemler nedeniyle üç sanığa dört yıl dört ay ile altı yıl sekiz ay arasında hapis cezaları verildi. Hong Kong'un finansal düzenleyicisi SFC, piyasa manipülasyonlarına karşı cezai yaptırımların yanı sıra mal varlığı dondurma ve haksız kazançların geri alınması gibi hukuki araçlar da kullanıyor.
İngiltere – 2025, Vadeli İşlem Manipülasyonu Davası: Diego Urra, Jorge Lopez Gonzalez ve Poojan Sheth'in piyasayı yanıltıcı emirleri nedeniyle para cezaları ve finans sektöründen men yaptırımları uygulandı. Böylece yaptırımlar yalnızca mali cezalarla sınırlı kalmadı.
Güney Kore – 2024–2025 Reformları: Piyasa suistimallerinde haksız kazancın iki katına kadar idari para cezaları düzenlendi. 2025 yılında aynı kişinin kontrol ettiği farklı hesapların birlikte izlenmesine yönelik gözetim sistemleri geliştirildi. İşlem yasakları ve yöneticilik kısıtlamaları da yaptırım sistemine eklendi.
Endonezya – 2026, MSCI Güven Krizi: Uluslararası endeks kuruluşu MSCI'nin sahiplik şeffaflığına ilişkin kaygılarının ardından piyasada yaklaşık 80 milyar dolarlık değer kaybı yaşandı. Endonezya, asgari halka açıklık oranının yüzde 7,5'ten yüzde 15'e yükseltilmesini ve pay sahipliğinin daha ayrıntılı açıklanmasını içeren reformlar açıkladı.
Avrupa Birliği – 2014 ve Sonrası: Piyasa Suistimali Tüzüğü (Market Abuse Regulation) ile manipülasyon, içeriden öğrenenlerin ticareti ve şüpheli işlemlerin bildirilmesine ilişkin ortak bir düzenleyici çerçeve oluşturuldu. Yüksek para cezaları, bilgi paylaşımı ve ulusal denetim mekanizmaları güçlendirildi.
Bu örneklerin bazıları doğrudan ceza davaları, bazıları ise daha geniş kapsamlı reformlardır. Hepsinin aynı başarı düzeyine ulaştığını söylemek mümkün değil. Ancak ortak bir yaklaşım açıkça görülüyor: Piyasa güveni yalnızca suçluları cezalandırarak değil, aynı sorunların tekrar yaşanmasını önleyecek güçlü kurumlar ve şeffaf kurallar oluşturarak yeniden kazanılabilir.
TÜRKİYE'NİN ASIL SORUNU: GÜVEN VE PİYASA DERİNLİĞİ
Türkiye açısından konuyu çok daha önemli hale getiren tarihsel bir gerçek var. 2020'li yıllardan önce de sermaye piyasalarımızın yeterli derinliğe ulaşamaması ciddi bir yapısal sorundu. Özellikle teknoloji, biyoteknoloji, ilaç geliştirme ve yüksek katma değerli sanayi yatırımları için gerekli uzun vadeli sermayeye erişim oldukça sınırlıydı.
Bu durumun teknoloji yatırımları üzerindeki etkisini uzun yıllardır yakından gözlemliyorum.
Dünyada teknoloji şirketleri yalnızca banka kredileriyle büyümüyor. Girişim sermayesi fonları, kurumsal yatırımcılar, gelişmiş halka arz piyasaları ve uzun vadeli finansman mekanizmaları bu şirketlerin büyümesinde belirleyici rol oynuyor.
ABD'de henüz ürününü ticarileştirmemiş bir biyoteknoloji şirketi yüz milyonlarca dolarlık yatırım bulabilirken, Türkiye'de bilimsel açıdan güçlü birçok proje finansmana erişemediği için gelişme fırsatını kaybedebiliyor.
İşte benim asıl endişem burada başlıyor.
Bugün yaşanan güven kaybı kalıcı hale gelirse Türkiye'nin yeniden geçmişteki sığ sermaye piyasası sarmalına dönme riski var.
Bunun sonuçları yalnızca borsadaki işlem hacimlerinin azalmasıyla sınırlı kalmayacaktır. Teknoloji şirketleri finansman bulmakta zorlanacak, girişim sermayesi yatırımları yavaşlayacak, uluslararası fonların Türkiye'ye ilgisi azalacak ve ülkemiz küresel teknoloji yarışında daha da geriye düşebilecektir.
Üstelik yapay zekâdan biyoteknolojiye, yeni nesil ilaçlardan savunma sanayisine kadar dünyanın çok hızlı bir dönüşüm yaşadığı bir dönemdeyiz. Bu yarışta kaybedilen birkaç yılın telafisi son derece güç olabilir.
CEZALANDIRMAK YETMEZ, SİSTEMİ GÜÇLENDİRMEK GEREKİR
Bu nedenle Türkiye'nin önünde önemli bir fırsat olduğunu düşünüyorum. Mevcut soruşturmalar hukuk çerçevesinde hızlı, adil ve şeffaf biçimde sonuçlandırılmalıdır. Ancak eş zamanlı olarak Sermaye Piyasası Kurulu'nun gözetim kapasitesi, aracı kurumların denetimi, fon yönetimlerinin şeffaflığı ve yatırımcıların korunmasına yönelik mekanizmalar güçlendirilmelidir.
ABD'deki haksız kazançların geri alınması ve yatırımcılara iade edilmesi, Güney Kore'deki bağlantılı hesap gözetimi, Hindistan'daki piyasa yasakları ve Endonezya'daki sahiplik şeffaflığı reformları Türkiye açısından incelenebilecek somut örneklerdir.
Bununla birlikte reformların amacı yalnızca daha ağır cezalar veya daha fazla kontrol olmamalıdır. Asıl hedefimiz, yatırımcıyı korkutan değil koruyan; girişimciyi sınırlayan değil destekleyen; uluslararası sermayeyi uzaklaştıran değil ülkeye çeken, güvenilir ve derin bir sermaye piyasası oluşturmak olmalıdır.
Bunun için düzenleyici kurumların teknik kapasitesinin, bağımsızlığının, hesap verebilirliğinin ve uluslararası iş birliğinin güçlendirilmesi gerekir. Kuralların herkese eşit uygulanması ve yatırımcıların öngörülebilir bir hukuk düzeni içinde faaliyet gösterebilmesi vazgeçilmezdir.
ASIL BEDEL, YARIN KURULAMAYACAK ŞİRKETLER OLABİLİR
Türkiye'nin bu süreçten gerekli dersleri çıkararak hızlı ve güçlü kurumsal reformlar gerçekleştirmesi gerektiğine inanıyorum. Yaşanan hatalar görmezden gelinmemeli. Ancak bu hataların sonucunda piyasalarımızın yeniden sığlaşmasına, yatırımcı güveninin kalıcı biçimde kaybolmasına ve teknoloji yatırımlarının finansmansız kalmasına da izin vermemeliyiz.
Sermaye piyasalarında kaybedilen güvenin gerçek maliyeti yalnızca bugün düşen hisse fiyatlarıyla
ölçülmez. Asıl maliyet, yarın kurulamayacak teknoloji şirketleri, geliştirilemeyecek ilaçlar, hayata geçirilemeyecek bilimsel projeler ve ülkemizin kaçıracağı uluslararası fırsatlardır.
Bugün atacağımız adımlar yalnızca sermaye piyasalarının değil, Türkiye'nin önümüzdeki on yıllardaki teknolojik ve ekonomik geleceğinin de belirleyicisi olacaktır.
Türkiye'nin borsadaki sorunları çözerken teknoloji geleceğini kaybetme lüksü yoktur.